Bất chợt về quê thăm mẹ thì bắt gặp bà đang “đi ăn đám giỗ”, tôi giật mình khi biết chuyện mẹ đang làm suốt mấy tháng qua

Chiều muộn, nắng xiên khoai nhuộm vàng rực những rặng tre xào xạc đầu làng. Tôi dừng chiếc xe gắn máy bám đầy bụi đường trước cổng ngôi nhà mái ngói cũ kỹ. Tiếng máy nổ phá tan không gian tĩnh lặng của làng quê. Tôi không báo trước, định bụng tạo cho mẹ một sự bất ngờ sau gần nửa năm trời mải mê với những dự án phần mềm trên thành phố. Thế nhưng, đập vào mắt tôi không phải là bóng dáng gầy gò của mẹ đang tưới rau hay ngồi khâu vá bên hiên, mà là một cánh cổng khép hờ và ổ khóa móc hờ hững.

Dò hỏi bà Tư hàng xóm đang quét lá ngoài sân, bà ngước đôi mắt kèm nhèm lên nhìn tôi rồi cười móm mém: "Đông đó hả con? Mẹ mày lại đi 'ăn đám giỗ' rồi. Dạo này bà ấy bận rộn lắm, ngày nào cũng thấy diện bộ áo dài lụa màu mận chín, xách cái giỏ mây đi từ sớm tinh mơ."

Tôi thoáng chút ngỡ ngàng. Đám giỗ gì mà ngày nào cũng đi? Làng này quanh đi quẩn lại cũng chỉ có bấy nhiêu đó họ hàng, làm gì có chuyện cúng kiếng liên miên suốt mấy tháng trời như lời bà Tư nói? Một cảm giác bất an len lỏi trong lòng. Tôi chợt nhớ đến những cuộc điện thoại gần đây, mẹ thường nói chuyện vội vàng rồi cúp máy, bảo rằng đang bận "việc đại sự". Hay là mẹ bị người ta lôi kéo vào những hội nhóm tâm linh lạ lùng hay những trò m:ê tí:n d:ị đo:an mà báo đài vẫn hay đưa tin? Càng nghĩ, tôi càng thấy nóng ruột.

Không kịp cất hành lý vào nhà, tôi quyết định đi tìm mẹ theo chỉ dẫn của bà Tư: "Cứ đi thẳng ra phía đình làng, chỗ cái nhà cũ của ông giáo Hồi ngày xưa ấy, bà ấy hay ở đó."

Con đường làng quanh co đưa tôi đến một ngôi nhà cổ nằm sâu trong vườn cây ăn trái. Từ xa, tôi đã nghe thấy tiếng cười nói rộn ràng, tiếng bát đũa va vào nhau lách cách. Bước chân tôi chậm lại, lòng trĩu nặng sự hoài nghi. Tôi nép mình bên cánh cổng gỗ mục nát, nhìn vào trong sân. Có khoảng ba bốn bàn tròn được bày ra, người ra người vào tấp nập. Mẹ tôi kia rồi, bà đang mặc chiếc áo dài trang trọng nhất của mình, tay bưng một mâm bát đĩa cao ngất, miệng cười rạng rỡ chào hỏi mọi người.

"Mẹ!" – Tôi bước vào sân, tiếng gọi có phần gắt gỏng và đầy chất vấn.

Cả sân đình bỗng chốc im bặt. Mẹ tôi giật mình, suýt chút nữa làm rơi mâm bát trên tay. Nhận ra con trai, gương mặt bà chuyển từ ngạc nhiên sang bối rối, rồi cuối cùng là một chút lúng túng khó tả.

"Đông... sao con về mà không bảo mẹ?" – Bà đặt mâm xuống bàn, vội vã lau tay vào tà áo, tiến về phía tôi.

"Con về để xem mẹ đang làm cái 'đại sự' gì đây." – Tôi nhìn quanh, giọng mỉ:a mai – "Đám giỗ nhà ai mà ngày nào mẹ cũng đến ăn vậy mẹ? Hay người ta hứa hẹn gì với mẹ?"

Mẹ tôi lặng đi một nhịp, đôi mắt hiền từ nhìn tôi, rồi bà khẽ thở dài, nắm lấy tay tôi kéo ra phía gốc đa già đầu sân. Lúc này, một người đàn ông trung niên, dáng vẻ trí thức bước ra từ trong nhà. Đó là chú Vinh, một giáo viên nghỉ hưu trong xã.

"Đông đấy à cháu? Chắc cháu hiểu lầm rồi. Để chú giải thích cho cháu nghe." – Chú Vinh ôn tồn nói.

Tôi khoanh tay, mắt vẫn không rời khỏi những bàn tiệc đầy ắp thức ăn kia. Chú Vinh từ tốn giải thích rằng đây không phải là đám giỗ của bất kỳ gia đình nào. Đây là "Bếp cơm nghĩa tình", một dự án nhỏ do mẹ tôi khởi xướng cùng vài người bạn già trong xã để giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn, những cụ già neo đơn không nơi nương tựa. Họ gọi vui là "đi ăn đám giỗ" để người đến ăn không cảm thấy mặc cảm, như thể họ là khách mời danh dự của một buổi tiệc gia đình.

"Nhưng tiền đâu ra để làm việc này hả chú? Mẹ cháu chỉ có tiền lương hưu ít ỏi và tiền cháu gửi về hàng tháng." – Tôi vẫn chưa thôi nghi ngờ.

Mẹ nhìn tôi, giọng run run: "Thì... mẹ dùng tiền con gửi, cộng với sự đóng góp của mọi người. Mẹ thấy mình vẫn còn sức, còn làm được gì cho đời thì làm."

Tôi im lặng, nhưng lòng không hề thanh thản. Tôi nhớ lại số tiền mình gửi về mỗi tháng, đó là mồ hôi công sức của những đêm thức trắng lập trình. Tôi gửi về để mẹ tẩm bổ, để mẹ hưởng thụ tuổi già, chứ không phải để mẹ đi lo chuyện bao đồng, đi phục vụ người dưng như thế này. Một sự ích kỷ trỗi dậy, tôi kéo tay mẹ: "Mẹ về nhà với con. Chuyện này không ổn chút nào."

Về đến nhà, không khí giữa hai mẹ con trở nên căng thẳng tột độ. Tôi không nén nổi sự tức giận, lớn tiếng: "Mẹ có biết trên thành phố con phải cày cuốc thế nào không? Con gửi tiền về để mẹ mua cá, mua thịt, để mẹ sống thảnh thơi. Đằng này mẹ lại mang đi bao cả làng, rồi còn tự mình đi rửa bát, bưng bê. Mẹ có còn nghĩ đến sức khỏe của mình không?"

Mẹ tôi ngồi lặng lẽ bên chiếc bàn gỗ cũ, tay vân vê vạt áo dài lụa mận chín giờ đã lấm lem vết mỡ. Bà không cãi lại, chỉ khẽ nói: "Con không hiểu đâu, Đông ạ. Đồng tiền chỉ quý khi nó mang lại niềm vui cho nhiều người. Mẹ già rồi, ăn chẳng bao nhiêu, nhưng nhìn các cụ già neo đơn có bữa cơm nóng, mẹ thấy lòng mình ấm áp."

"Ấm áp hay là mẹ đang bị người ta lợi dụng?" – Tôi cắt ngang lời bà – "Chú Vinh kia, liệu chú ấy có thật sự trong sạch không? Hay chú ấy dùng uy tín của giáo viên để gom tiền từ những người nhẹ dạ như mẹ? Con đã thấy rất nhiều vụ việc như thế này rồi!"

Mẹ đứng phắt dậy, đôi mắt đỏ hoe: "Đông! Sao con lại có thể nói về chú Vinh và mẹ như thế? Chú ấy đã mất cả vợ lẫn con trong một tai nạn năm ngoái, chú ấy dành cả phần đời còn lại để làm việc thiện nguyện. Con về đây, không hỏi han mẹ một lời mà chỉ biết trách móc!"

Cánh cửa buồng đóng sầm lại trước mặt tôi. Đêm đó, tôi không ngủ được. Tiếng thở dài của mẹ ở phòng bên cạnh như xát muối vào lòng tôi. Tôi bắt đầu tò mò, xen lẫn một chút hối hận. Sáng hôm sau, tôi quyết định bí mật theo dõi "đám giỗ" ấy một lần nữa, nhưng không lộ mặt.

Tôi núp sau bức tường cũ của đình làng. Từ đây, tôi nhìn thấy một cảnh tượng khác hẳn hôm qua. Có một bà cụ mù lòa, được mẹ tôi dìu đến tận bàn, ân cần gắp từng miếng thức ăn mềm nhất. Tôi thấy chú Vinh lúi húi ghi chép sổ sách công khai, ai đóng góp gì, chi tiêu bao nhiêu đều được dán lên bảng tin nhỏ. Và kìa, có cả những đứa trẻ mồ côi đi bán vé số cũng được mời vào, mẹ tôi nhẹ nhàng lau mồ hôi trên trán chúng, nụ cười của bà lúc đó thật sự rạng rỡ và hạnh phúc – một nụ cười mà tôi chưa từng thấy trong suốt 5 năm tôi làm việc trên thành phố.

Bỗng nhiên, tôi thấy mẹ loạng choạng. Bà bám tay vào cạnh bàn, gương mặt tái nhợt. Chú Vinh vội vàng chạy lại đỡ bà. Tim tôi thắt lại, tôi lao ra khỏi chỗ nấp.

"Mẹ! Mẹ sao vậy?" – Tôi đỡ lấy bà từ tay chú Vinh.

Chú Vinh nhìn tôi, thở dài: "Đông à, mẹ cháu bị bệnh tim từ lâu rồi. Bà ấy giấu cháu vì không muốn cháu lo lắng, ảnh hưởng đến công việc. Bà ấy nói với chú, bà ấy không biết mình còn sống được bao lâu, nên muốn làm điều gì đó thật ý nghĩa cho mảnh đất này."

Tôi sững sờ. Mọi định kiến trong tôi đổ sụp. Hóa ra, "việc đại sự" của mẹ không phải là vì mẹ dại dột, mà là vì mẹ đang chạy đua với thời gian. Bà dùng chính sự sống ít ỏi còn lại để sưởi ấm cho những cuộc đời lạnh lẽo khác. Tôi nhìn xuống đôi bàn tay gầy guộc của mẹ, đôi bàn tay đã nuôi tôi khôn lớn, nay đang run rẩy vì b:ệnh t:ật nhưng vẫn cố gắng gieo mầm nhân ái.

Tôi đưa mẹ vào bệnh viện trên huyện. Những ngày nằm viện, tôi gác lại toàn bộ công việc, túc trực bên giường bệnh của mẹ. Nhìn mẹ nằm đó, nhỏ bé giữa đống dây dợ, tôi chợt nhận ra mình đã quá vô tâm. Tôi chỉ biết gửi tiền về như một cách trả nợ hiếu nghĩa, mà không hề biết mẹ cần gì, mẹ nghĩ gì.

Điều làm tôi kinh ngạc nhất là những ngày mẹ nằm viện, ngôi nhà của chúng tôi không lúc nào ngớt tiếng người thăm hỏi. Những cụ già mẹ từng giúp đỡ, những đứa trẻ bán vé số gom góp từng đồng lẻ mua túi cam đến thăm "bà nội". Chú Vinh cũng đến, mang theo cuốn sổ thu chi và cả những bức thư tay của dân làng gửi cho mẹ.

"Đông này, cháu nhìn xem." – Chú Vinh đưa cho tôi một xấp ảnh – "Đây là những khoảnh khắc mẹ cháu hạnh phúc nhất."

Trong ảnh, mẹ tôi đang đứng giữa đám trẻ, gương mặt bà bừng sáng. Có những tấm ảnh bà đang cùng các bà, các chị trong làng nấu những nồi cháo khổng lồ. Tôi hiểu ra rằng, tiền bạc tôi gửi về tuy quý, nhưng nó chỉ là những con số vô hồn nếu mẹ chỉ giữ khư khư cho riêng mình. Chính những "đám giỗ" giả vờ kia đã cho mẹ một lý do để sống mạnh mẽ, để cảm thấy mình vẫn còn giá trị.

Một tuần sau, mẹ tôi được xuất viện. Sức khỏe bà đã ổn định hơn nhờ được can thiệp y tế kịp thời. Trên đường về, tôi không đưa mẹ về thẳng nhà mà ghé qua ngôi nhà cổ của ông giáo Hồi.

"Ơ, con đưa mẹ ra đây làm gì? Mẹ mệt, chắc không làm bếp nổi đâu." – Mẹ lo lắng.

Tôi mỉm cười, đỡ mẹ xuống xe: "Mẹ không làm bếp, nhưng mẹ là chủ trì của buổi tiệc hôm nay mà."

Trước mắt mẹ là một tấm băng rôn đỏ rực: "BẾP CƠM NGHĨA TÌNH – CHÚC MỪNG MẸ VỀ NHÀ". Toàn bộ dân làng đã đứng chờ sẵn. Đặc biệt hơn, tôi đã liên hệ với các đồng nghiệp trên thành phố, họ đã đóng góp một khoản quỹ nhỏ để duy trì bếp ăn này trong một năm tới. Tôi cũng quyết định xin làm việc từ xa, về quê sống cùng mẹ để vừa chăm sóc bà, vừa giúp chú Vinh quản lý quỹ từ thiện một cách chuyên nghiệp và minh bạch hơn.

Mẹ tôi sững sờ, rồi nước mắt bà lã chã rơi. Bà ôm lấy tôi, giọng nghẹn ngào: "Con trai của mẹ... con đã hiểu lòng mẹ rồi sao?"

"Con xin lỗi mẹ. Con mới là người cần phải học lại cách sống từ mẹ." – Tôi thì thầm vào tai bà.

Buổi chiều hôm đó, làng quê yên bình lại rộn rã tiếng cười. Tôi khoác trên mình chiếc tạp dề, lần đầu tiên đứng vào bếp cùng mẹ và chú Vinh. Tiếng bát đũa lách cách không còn làm tôi khó chịu nữa, mà nó như một bản nhạc giao hưởng của tình người.

Câu chuyện về "đám giỗ" của mẹ tôi lan tỏa khắp làng, rồi sang cả những xã lân cận. Nó trở thành một bài học về sự thấu hiểu giữa các thế hệ. Hóa ra, hạnh phúc của cha mẹ đôi khi không phải là được sống trong nhung lụa, mà là được thấy con cái ủng hộ lý tưởng sống của mình, là được cho đi để nhận lại sự thanh thản trong tâm hồn.

Nắng hoàng hôn lại buông xuống, nhưng lần này không còn là màu vàng buồn bã của sự hoài nghi, mà là màu vàng ấm áp của sự khởi đầu mới. Tôi nhìn mẹ cười hạnh phúc giữa mọi người, lòng thầm hứa sẽ bảo vệ nụ cười ấy mãi mãi. Cuộc sống này, đôi khi ta cứ mải mê đi tìm những giá trị cao xa, mà quên mất rằng lòng nhân ái chính là "đám giỗ" thịnh soạn nhất mà ai cũng có thể tham dự và sẻ chia.