Người giàu thuê người hàng xóm nghèo sang sơn lại tường nhà mình với giá rất cao. Thực tế tường còn mới, nhưng ông muốn tạo ra một công việc chân chính để giúp người hàng xóm có tiền đóng học phí cho con. Mọi người cứ bảo ông chủ nhà bị "dở người", nhưng nhìn nụ cười gượng gạo của người hàng xóm lúc nhận việc, người ta mới thấy câu chuyện này dường như không hề đơn giản.

Tiếng ve bắt đầu râm ran trên những tán sấu già, báo hiệu một mùa hè oi ả lại về. Đối với ông Minh, tiếng ve ấy không chỉ là thanh âm của đất trời, mà còn là hồi chuông báo hiệu kỳ đóng học phí cuối cấp của thằng Thành đã đến gần. Ông ngồi trước hiên nhà, đôi bàn tay chai sần thô ráp đan chặt vào nhau, ánh mắt đăm chiêu nhìn sang bức tường rào sơn trắng tinh khôi của ngôi biệt thự đối diện.

Gia đình ông Minh thuộc diện khó khăn nhất cái xóm nhỏ này. Vợ mất sớm, ông một mình gà trống nuôi con bằng đủ thứ nghề từ phụ hồ, bốc vác đến dọn dẹp thuê. Mấy tháng nay, chứng đau lưng hành hạ khiến ông không thể đi làm nặng, số tiền tích góp cứ thế đội nón ra đi theo những toa thuốc rẻ tiền. Trong khi đó, ông Lâm - chủ nhân ngôi biệt thự bên kia đường - lại là một doanh nhân thành đạt nhưng sống rất kín tiếng. Ông Lâm luôn giữ thái độ lịch thiệp, nhã nhặn với hàng xóm, nhưng chưa bao giờ phô trương sự giàu có của mình.

Một buổi chiều nắng quái, ông Lâm xách một bình trà nhỏ sang nhà ông Minh. Sau vài câu thăm hỏi khách sáo, ông Lâm đột nhiên nhìn vào bức tường ngăn cách hai nhà rồi tặc lưỡi:

— Anh Minh này, cái tường nhà tôi dạo này nhìn chướng mắt quá. Lớp sơn trắng đó có vẻ bắt đầu xỉn màu rồi, tôi muốn sơn lại sang màu vàng nhạt cho nó ấm cúng. Khổ nỗi dạo này thợ sơn chuyên nghiệp họ toàn nhận công trình lớn, chẳng ai chịu làm lặt vặt. Anh xem, nếu anh không chê thì giúp tôi một tay, tôi gửi anh mười triệu tiền công.

Ông Minh sững sờ, cốc nước trà trên tay suýt đổ ra ngoài. Mười triệu? Đó là một số tiền khổng lồ đối với công việc sơn lại một bức tường mà theo ông thấy là vẫn còn rất mới. Ông Minh thật thà đáp:

— Ông Lâm ơi, tôi thấy tường nhà ông vẫn còn đẹp chán. Với lại, sơn cái tường này cùng lắm chỉ mất ba ngày, ông trả tôi mười triệu thì cao quá, tôi không dám nhận đâu.

Ông Lâm cười khà khà, vỗ vai người hàng xóm:

— Anh đừng lo cho túi tiền của tôi. Tôi là dân kinh doanh, tôi coi trọng chất lượng và sự tin cậy. Tôi biết anh làm việc cẩn thận, tỉ mỉ. Vả lại, tôi đang cần xong gấp để đón mấy người bạn ở nước ngoài về chơi. Coi như anh giúp tôi một đặc ân đi.

Dù trong lòng vẫn còn nhiều băn khoăn, nhưng nghĩ đến số tiền học phí của con và những hóa đơn thuốc men đang chồng chất, ông Minh khẽ gật đầu nhận lời. Sáng hôm sau, ông Minh bắt tay vào việc. Ông Lâm đã chuẩn bị sẵn mọi thứ: từ những thùng sơn loại tốt nhất, con lăn, chổi quét đến cả bộ quần áo bảo hộ mới tinh. Ông Minh làm việc với tất cả sự tận tâm của mình. Ông cạo sạch những vết bụi li ti, dùng giấy nhám đánh bóng từng milimet bề mặt tường trước khi đặt những nhát cọ đầu tiên. Mỗi đường sơn của ông đều tắp, mịn màng và chứa đựng tất cả lòng tự trọng của một người lao động.

Thế nhưng, càng làm, ông Minh càng nhận ra điều lạ lùng. Bức tường vốn dĩ chẳng hề xỉn màu như ông Lâm nói. Thậm chí, lớp sơn cũ dưới tác động của ánh nắng vẫn còn bóng loáng và bám rất chắc. Có những lúc đang đứng trên thang, ông Minh chợt khựng lại. Ông hiểu ra rằng, ông Lâm không hề cần sơn lại tường. Một người sành sỏi như ông Lâm chẳng lẽ lại không phân biệt được tường mới hay cũ?

Cao trào của sự trăn trở ập đến vào ngày làm việc thứ hai. Khi đang mải miết quét sơn ở góc khuất gần cửa sổ phòng khách, ông Minh vô tình nghe thấy tiếng cãi vã bên trong. Giọng bà Huệ - vợ ông Lâm - gắt gỏng:

— Ông điên rồi sao? Mười triệu cho cái hàng rào bé xíu đó? Ông muốn làm từ thiện thì cứ đưa thẳng cho nhà người ta, việc gì phải bày vẽ ra cái trò sơn sửa này? Nhà mình vừa mới sơn năm ngoái, ông làm thế người ta cười vào mặt cho!

Tiếng ông Lâm trầm ổn nhưng kiên quyết đáp lại:

— Bà không hiểu đâu. Anh Minh là người có lòng tự trọng rất lớn. Nếu tôi đưa tiền không, anh ấy chắc chắn sẽ không nhận, hoặc nhận trong sự tủi hổ. Tôi muốn anh ấy cảm thấy mình đang lao động chân chính để nuôi con, chứ không phải đang nhận sự bố thí. Mười triệu đó là tiền công cho sự tử tế, chứ không chỉ là tiền sơn tường.

Ông Minh đứng sững trên thang, đôi tay cầm con lăn run rẩy. Hóa ra đúng như ông dự đoán, nhưng sự thật này còn nặng nề hơn cả sự nghi ngờ trước đó. Một cảm giác nhục nhã xen lẫn cảm động trào dâng. Ông cảm thấy lớp sơn vàng trên tường như đang soi rọi vào cái nghèo, cái hèn của mình. "Mình đang nhận sự bố thí núp bóng công việc sao?" - câu hỏi ấy xoáy sâu vào tâm trí ông.

Đúng lúc đó, thằng Thành đi học về. Nó đứng bên kia đường, nhìn cha đang lúi cúi sơn tường dưới cái nắng gay gắt, mồ hôi nhễ nhại. Nó chạy sang, đưa cho cha chai nước lọc rồi bảo:

— Cha nghỉ tí đi, nắng thế này ốm ra thì tiền công không đủ tiền thuốc đâu. Con thấy chú Lâm tốt thật cha ạ, chú ấy còn bảo sau này con ra trường nếu cần việc làm thì cứ tìm chú ấy.

Nhìn ánh mắt ngây thơ và tràn đầy hy vọng của con trai, ông Minh nghẹn đắng. Ông định buông cọ, định vào nhà trả lại số tiền đặt cọc và nói rằng mình không thể tiếp tục "diễn kịch". Nhưng rồi, hình ảnh tờ thông báo học phí và khuôn mặt khắc khổ của mình trong gương mỗi sáng khiến ông chùng xuống. Ông phải chọn: hoặc là lòng tự trọng hão huyền của bản thân, hoặc là tương lai của đứa con duy nhất.

Ngày thứ ba, công việc sắp hoàn thành thì một biến cố xảy ra khiến không khí của cả xóm nhỏ vốn yên bình bỗng trở nên căng thẳng. Sáng hôm đó, khi ông Minh đang hoàn thiện những mét tường cuối cùng thì một chiếc xe sang trọng đỗ xịch trước cửa nhà ông Lâm. Bước xuống xe là bà Lan - một người họ hàng xa của bà Huệ, nổi tiếng là kẻ hợm hĩnh và độc miệng.

Vừa nhìn thấy ông Minh trong bộ quần áo lấm lem sơn, bà Lan đã bĩu môi, lấy tay che mũi:

— Gớm, nhà giàu mà thuê thợ trông nhếch nhác thế này sao? Mà cái tường này sơn lại làm gì cho phí tiền? Tôi thấy nó còn mới chán!

Bà Huệ từ trong nhà đi ra, thấy khách đến thì đon đả đón chào, nhưng lại không quên nói đế vào một câu để xoa dịu sự khó chịu của bà Lan:

— Khổ, tại ông Lâm nhà tôi cứ thích làm "mạnh thường quân" ấy mà. Thấy hàng xóm nghèo quá, không có tiền cho con đi học nên mới bày ra cái việc này để "tặng" tiền cho người ta thôi. Chứ cái tường này cần gì sơn!

Câu nói của bà Huệ không hề nhỏ, nó rơi thẳng vào tai ông Minh như một gáo nước lạnh tạt giữa mùa đông. Tay ông Minh run lên, vệt sơn vàng trệch ra ngoài, lem luốc lên phần khung cửa sổ gỗ quý giá của nhà ông Lâm.

— Ôi giời ơi! Nhìn kìa! — Bà Lan hét lên — Thợ với chả khéo! Phá hoại thì có! Ông làm ăn kiểu gì thế hả? Đúng là hạng người nghèo thì thường đi đôi với vụng về. Tiền công mười triệu cơ đấy, chắc định vào đây ăn vạ hay gì?

Ông Minh vội vàng lấy giẻ lau, nhưng vì luống cuống, ông lại dùng nhầm chiếc giẻ đang dính đầy hóa chất tẩy rửa, khiến vết lem càng loang rộng, làm hỏng cả lớp bóng của gỗ. Bà Huệ nhìn thấy thế thì mặt cũng biến sắc, xót của nên bắt đầu to tiếng:

— Thôi thôi, anh dừng lại ngay cho tôi! Tôi đã bảo ông Lâm rồi mà không nghe. Giúp người thì cũng phải xem người ta có làm được việc không chứ. Anh nhìn xem, cái cửa gỗ này tiền triệu chứ có ít đâu!

Đám đông hàng xóm bắt đầu tụ tập lại. Tiếng xì xào bàn tán nổi lên như sóng:

— Đấy, đã bảo mà, ông Lâm thừa tiền nên mới làm thế.

— Ông Minh chắc nhục lắm, định kiếm tí tiền mà giờ làm hỏng đồ nhà người ta, khéo lại phải đền thêm ấy chứ.

— Tội nghiệp thằng Thành, bố nó làm thế này thì mặt mũi nào nhìn bạn bè.

Giữa lúc đỉnh điểm của sự nhục nhã, ông Minh đứng chết lặng. Mồ hôi trộn lẫn với sơn chảy ròng ròng trên trán. Ông không bào chữa, không giải thích. Ông cảm thấy cái nghèo không đáng sợ bằng việc bị phơi bày sự thương hại trước mặt đám đông. Đúng lúc đó, ông Lâm đi làm về. Thấy cảnh tượng hỗn loạn, ông vội vàng chen vào giữa.

— Có chuyện gì mà ồn ào thế này? — Ông Lâm hỏi, ánh mắt nghiêm nghị nhìn vợ và bà Lan.

Bà Huệ nhanh nhảu kể tội, không quên thêm mắm dặm muối về sự vụng về của ông Minh. Bà Lan thì bồi thêm:

— Anh Lâm ạ, anh tốt bụng không đúng chỗ rồi. Loại người này chỉ giỏi lợi dụng lòng tốt của anh thôi. Anh nhìn cái cửa xem, nát bét rồi kia kìa!

Ông Lâm nhìn vết sơn lem trên cửa gỗ, rồi nhìn sang gương mặt tái mét, đôi mắt đỏ hoe của ông Minh. Ông hít một hơi thật sâu, rồi đột ngột quay sang quát lớn với bà Lan:

— Chị im đi! Ở đây không có việc của chị!

Cả đám đông im bặt. Ông Lâm tiến lại gần ông Minh, nhưng chưa kịp nói gì thì ông Minh đã tháo bộ đồ bảo hộ ra, đặt xô sơn xuống đất. Giọng ông Minh run rẩy nhưng rành mạch:

— Ông Lâm, tôi cảm ơn lòng tốt của ông. Nhưng tôi... tôi không thể nhận số tiền này được nữa. Tôi sẽ đền tiền cái cửa cho ông. Bao nhiêu tôi cũng sẽ trả, dù có phải làm lụng cả đời. Tôi nghèo, nhưng tôi không bán rẻ lòng tự trọng để nhận sự bố thí giả tạo này.

Nói rồi, ông Minh quay lưng đi thẳng về nhà, mặc cho ông Lâm gọi với theo. Cả xóm nhỏ như nín thở trước cái bóng lưng cô độc và đầy kiêu hãnh của người đàn ông nghèo.

Tối hôm đó, ngôi nhà nhỏ của ông Minh không lên đèn. Thằng Thành ngồi lặng lẽ bên hiên, nó đã nghe hết mọi chuyện. Nó không trách cha, chỉ thấy thương cha đến thắt lòng. Bên trong nhà, ông Minh ngồi bóng tối, đôi bàn tay gầy guộc ôm lấy đầu. Ông đang tính xem mình phải bán đi thứ gì trong nhà để đền tiền cái cửa gỗ cho ông Lâm. Chiếc xe đạp cũ của Thành? Hay là bộ ấm chén kỷ vật của vợ?

Bỗng có tiếng gõ cửa. Là ông Lâm. Ông đi một mình, trên tay không cầm theo bình trà như mọi khi, mà là một xấp giấy tờ và một phong bì cũ.

— Anh Minh, tôi có thể vào nhà nói chuyện một chút không? — Giọng ông Lâm trầm buồn.

Ông Minh định từ chối, nhưng nhìn vẻ mặt thành khẩn của người hàng xóm, ông đành khẽ gật đầu. Hai người đàn ông ngồi đối diện nhau dưới ánh đèn dầu leo lét. Ông Lâm đặt cái phong bì lên bàn:

— Đây là mười triệu tiền công của anh. Tôi mang sang trả.

— Tôi đã nói rồi, tôi không nhận! — Ông Minh gắt lên — Và tôi sẽ đền cái cửa cho ông!

Ông Lâm thở dài, đẩy xấp giấy tờ cũ nát sang phía ông Minh. Đó là một tờ báo cũ từ cách đây hai mươi năm, trên đó có in hình một chàng thanh niên nghèo cứu một đứa trẻ khỏi đuối nước dưới chân cầu.

— Anh nhìn kỹ đi. Anh có nhớ đứa bé này không?

Ông Minh nheo mắt nhìn. Ký ức xa xăm ùa về. Năm đó, ông còn trẻ, đi làm phụ hồ trên phố, đã liều mình nhảy xuống dòng nước xiết để cứu một cậu bé đi lạc. Sau khi cứu được, ông lặng lẽ rời đi vì còn phải vội về quê chăm vợ đẻ. Ông chưa bao giờ nghĩ mình sẽ gặp lại đứa bé đó.

— Đứa bé đó... chính là tôi. — Ông Lâm nghẹn ngào — Gia đình tôi sau đó chuyển vào Nam kinh doanh rồi giàu có như bây giờ. Tôi đã đi tìm ân nhân của mình suốt bao nhiêu năm qua. Mãi đến khi chuyển về khu phố này, nhìn thấy vết sẹo trên tay anh khi anh bốc vác, tôi mới nhận ra.

Ông Minh bàng hoàng, miệng lắp bắp không thành lời. Ông Lâm tiếp tục:

— Anh Minh ạ, mười triệu đó không phải là sự bố thí. Nó cũng chẳng thấm thía gì so với mạng sống mà anh đã ban cho tôi năm xưa. Tôi thuê anh sơn tường vì tôi biết tính anh, tôi muốn trả ơn một cách tự nhiên nhất để anh không thấy nặng lòng. Nhưng vợ tôi và bà Lan... họ không biết chuyện này. Tôi thực sự xin lỗi vì đã làm anh tổn thương.

Ông Minh lặng người. Mọi sự tức giận, nhục nhã lúc chiều bỗng tan biến, thay vào đó là một sự nhẹ nhõm đến lạ kỳ. Hóa ra, lòng tốt không bao giờ bị lãng quên. Nó chỉ đi một vòng thật xa rồi quay trở lại vào lúc người ta cần nó nhất.

— Ông Lâm à... tôi cứu người không phải để chờ ngày này. — Ông Minh khẽ nói.

— Tôi biết. Vì thế anh mới là người tôi luôn kính trọng. — Ông Lâm nắm lấy đôi bàn tay chai sần của ông Minh — Cái cửa gỗ đó thực ra chẳng hỏng gì cả, tôi đã cho thợ xử lý xong trong mười phút. Còn số tiền này, hãy coi như anh nhận dùm tôi để thằng Thành có tương lai tốt hơn. Nó học giỏi, đừng để cái nghèo làm thui chột tài năng của nó.

Sau một hồi im lặng hồi lâu, ông Minh cuối cùng cũng nhận lấy phong bì. Nhưng ông không dùng hết cho mình. Ông trích một phần để đóng học phí cho Thành, phần còn lại, ông cùng ông Lâm lập một quỹ nhỏ để giúp đỡ những trẻ em nghèo trong xóm.

Câu chuyện về bức tường sơn vàng trở thành một giai thoại đẹp của khu phố. Bà Huệ sau khi biết sự thật đã sang nhà xin lỗi ông Minh, và từ đó bà cũng thay đổi cách nhìn đời, bớt đi vẻ kiêu kỳ của người giàu. Thằng Thành tốt nghiệp loại ưu và sau này trở thành một kiến trúc sư giỏi, chính tay nó đã thiết kế lại ngôi nhà cho cha mình và sửa sang lại khu vườn cho "chú Lâm ân nhân".

Bài học để lại cho mọi người không chỉ là về sự sẻ chia, mà còn là về cách cho đi. Người giàu biết cách cho đi để giữ lại lòng tự trọng cho người nhận, còn người nghèo dù trong khốn khó vẫn giữ vững khí tiết của mình. Trong cuộc đời này, tử tế chính là lớp sơn đẹp nhất, bền màu nhất mà không một thời gian hay nắng mưa nào có thể làm phai mờ.